Naast rechten kennen patiënten ook plichten. Zo moeten patiënten zich houden aan algemeen geldende omgangsvormen. Ze mogen geen schade toebrengen aan de zorgverlener. Daarnaast hebben patiënten de plicht zich te verzekeren en hun premie te betalen. Patiënten moeten echter ook actief meewerken aan hun behandeling. Dit betekent dat patiënten de zorgverlener zo volledig mogelijk inlichten en zich houden aan afspraken.

De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) heeft nagegaan welke nieuwe maatregelen wenselijk zijn om de eigen verantwoordelijkheid van patiënten voor hun gezondheid en voor de zorg die aan hen wordt gegeven te stimuleren. Tot zulke maatregelen hoort een verruiming van de mogelijkheid om de behandelovereenkomst te beëindigen als de patiënt zich niet houdt aan algemene fatsoensnormen. Vanzelfsprekend behoudt een patiënt recht op zorg. De behandelend arts is in geval van beëindiging van de behandelovereenkomst gehouden voor zijn patiënt een vervangend aanbod te zoeken. Een andere mogelijkheid is het eenzijdig bijstellen van het behandelplan als de patiënt behandelafspraken niet nakomt.



Financiële sancties, zoals een hoger eigen risico, hogere eigen bijdrage of hogere premies wijst de RVZ af omdat de effecten daarvan negatief zijn. Financiële prikkels in de vorm van extra accijns op ongezonde producten, zoals alcohol, tabak en fastfood acht de RVZ wel effectief. De RVZ meent dat zo het gebruik van deze producten kan worden teruggedrongen en daarmee het beroep op de gezondheidszorg kan worden voorkomen.