De wintertijd kan je biologische ritme flink verstoren. Met wat discipline kun je zo’n ritme definitief verschuiven.
Geleidelijk breekt het inzicht door dat in het rijtje alcohol, slecht weer, overvolle wegen, door rood rijden, en andere oorzaken van verkeersongevallen, slaperigheid een prominente plaats inneemt. Voorzichtige schattingen geven aan dat bij ongeveer één op de vijf geregistreerde verkeersongevallen op de snelweg, de factor slaperigheid een doorslaggevende rol heeft gespeeld. Bovendien bleek in deze gevallen de kans op ernstige verwonding of dodelijke afloop groter dan gemiddeld, waarschijnlijk als gevolg van de trage reactie van de slaperige bestuurder.

Ook vlak na het ingaan van de wintertijd zitten vooral langslapers niet helemaal fris achter het stuur. Komend weekeinde gaan we opnieuw de wintertijd in. Aanstaande zondag draaien we om 03.00 uur de klok een uur achteruit, zodat we op GMT+1 (02.00 uur) komen in plaats van GMT+2. GMT is de wereldtijd.
Al bijna dertig jaar, vanaf 1977, is in ons land de zomertijd ingevoerd. Eind maart wordt de klok een uur vooruitgezet, en eind oktober weer een uur teruggezet. Slechts een uurtje verschil, maar langzamerhand is duidelijk geworden dat ons lichaam er enigszins door in verwarring raakt. Terwijl alle natuurlijke tijdsignalen, zoals de afwisseling van licht en donker, onveranderd blijven, wordt de (maatschappelijke) klok verzet en loopt hij een beetje uit het spoor. Vooral omdat deze verandering ons noodzaakt een uur eerder op te staan, wordt onze biologische klok enigszins in verwarring gebracht en ijlt hij een paar dagen na bij de verschoven klokketijd. Engels en Canadees onderzoek heeft laten zien dat de trage aanpassing van de biologische klok gevolgen heeft voor onze oplettendheid overdag, zoals blijkt uit de toename van het percentage door slaperigheid veroorzaakte verkeersongevallen. Na de overgang van zomer- naar wintertijd werden daarentegen geen effecten gevonden, met uitzondering van de maandag, waarop juist een afname van het percentage door slaperigheid veroorzaakte verkeersongevallen optrad! Déze tijdsverandering geeft ons de gelegenheid wat langer uit te slapen, wat ons overdag kennelijk goed bekomt.

Volgens slaapdeskundige Caroline Kluft gaat 90% van de Nederlanders om 23:00 uur naar bed en om 7:00 uur weer op. Zo’n ritme kan vervelend zijn voor avondmensen, maar dat hoeft niet. ‘Een avondmens heeft een ritme dat 2 uur later ligt. Die gaat dus gemiddeld rond 1 uur ‘s nachts naar bed’, legt Kluft uit. ‘Als je dan om negen uur weer op je werk moet zijn, kom je er bekaaid af. Met koffie komt zo iemand meestal wel de week door. En met uitslapen in het weekend kunnen sommigen het slaapgebrek prima compenseren. Anderen gebruiken slaapmiddelen om toch op tijd naar bed te kunnen.’

Nederlanders slapen gemiddeld genomen 7 uur en 20 minuten. Jan Modaal gaat om half twaalf naar bed, slaapt 10 min later in en staat om zeven uur weer op, blijkt uit onderzoek uitgevoerd aan de Universiteit Utrecht. Dat is opvallend weinig en vooral veel minder dan enkele decennia geleden. Ook uit buitenlands onderzoek blijkt dat mensen in de afgelopen veertig jaar per nacht maar liefst een compleet uur minder zijn gaan slapen. In tien jaar tijd nam bijvoorbeeld ook de hoeveelheid slaap van studenten al met een gemiddelde van een half uur af. Geschat wordt dat mensen zo’n 90% slapen van wat ze zouden moeten (per nacht zeven uur en een kwartier in plaats van acht uur).

Gevolg is dat 43.6% van de Nederlanders vindt dat zij te weinig slapen, en 50.5% moe is bij het opstaan (15% is zelfs zeer moe). Maar liefst 25% maakt zich zorgen over of ze wel genoeg slapen en 60% zou graag meer energie hebben. Eén op de zes mensen valt soms wel eens in slaap op een sociale gelegenheid (bioscoop, feestje), en bij 2% van de Nederlanders gebeurt dat zelfs regelmatig.

Volgens de Utrechtse slaap- en droomdeskundige Victor Spoormaker bouwen de meeste mensen zo langzaam maar zeker een slaaptekort op, ook wel een slaapschuld genoemd. Veel langer slapen in het weekend of vakantie kan daar een teken van zijn. ‘Mensen die doordeweeks te weinig slapen krijgen op den duur een chronisch tekort aan slaap. Ze functioneren nog wel, maar verre van optimaal.’
Dit geldt vooral voor de mensen die pas laat moe worden, de zogeheten avondmensen. Voor hen is de 9-5 mentaliteit fnuikend. Voor ochtendmensen is doordeweeks vroeg opstaan geen probleem, want zij staan ook zaterdag en zondag voor acht uur op. Maar voor de één op de drie Nederlanders die volgens dit onderzoek na twaalven naar bed gaat (3% zelfs na half twee) is dit wel een probleem. Mensen die pas na twaalven moe worden slapen gemiddeld een vol uur minder dan mensen die voor elf uur in bed liggen. Spoormaker: ‘Dat zijn dus degenen die maandagochtend pas na drie bakken koffie hun ogen open kunnen krijgen.’

Klachten van avondmensen over het vroege opstaan worden doorgaans weinig serieus genomen. Zeer onterecht, volgens Spoormaker. ‘Ons slaap-waak ritme wordt geregeld door de hersenen; daar valt niet zoveel aan te sleutelen. Hoe laat we moe – en wakker – worden lijkt zelfs genetisch bepaald te zijn.’ Daarbij heeft slaperigheid serieuze gevolgen: verminderd concentratievermogen, slechter functioneren, meer negatieve emoties en psychische stoornissen. In het ergste geval kan te weinig slaap zelfs leiden tot verkeersongevallen (geschat wordt dat 20-30% van de verkeersongevallen met slaperigheid te maken heeft). Mannen die zes uur of minder slapen hebben bijvoorbeeld twee keer zoveel kans om vroegtijdig te overlijden als mannen die zeven of acht uur slapen. Avondmensen uit laten slapen kan veel ellende en geld schelen. Spoormaker: ‘Als een avondmens de mogelijkheid krijgt om rond elf uur op kantoor te komen, zal zijn of haar productiviteit fors toenemen.’

Dr. V.I. Spoormaker werkt als onderzoeker aan de disciplinegroep Klinische Psychologie van de Universiteit Utrecht. Hij doet onderzoek naar slaap en dromen en schreef de boeken ‘Alles over dromen’ en ‘Droomsucces’.

Bron: Dr. V.I. Spoormaker, Klinische Psychologie, Universiteit Utrecht