Uitbreidingsverbod
Het landelijke uitbreidingsverbod voor melkgeiten- en melkschapenbedrijven wordt ingetrokken. Provincies en gemeenten houden wel hun eigen bevoegdheden en verantwoordelijkheden om te beslissen over de uitbreiding van bedrijven.

Apart lammeren
De verplichting dat bedrijven met een publieksfunctie (bijvoorbeeld kinderboerderijen) drachtige dieren vier weken voor en twee weken na het lammeren gescheiden moeten houden van het publiek wordt versoepeld. Het afzonderen van drachtige dieren is straks alleen nog verplicht tijdens het moment van lammeren. In de communicatie en in de handhaving wordt extra aandacht besteed aan het belang van een goede hygiëne op kinderboerderijen en andere bedrijven met een publieksfunctie.

Kaart
De kaart met gebieden van 5 kilometer rondom besmette melkgeiten- en melkschapenbedrijven is vervangen door een kaart waarop alleen de bedrijfslocaties staan. Deze kaart staat op de site van de nieuwe Voedsel en Waren Autoriteit. Als een bedrijf besmet verklaard wordt, worden lokale bestuurders standaard geïnformeerd en komt er een bord bij het besmette bedrijf te staan.

Mestmaatregelen
Ook de mestmaatregelen worden voor besmette en niet-besmette bedrijven versoepeld. Het uitmestverbod tijdens de lammerperiode wordt ingetrokken en de periode dat bedrijven hun mest moeten opslaan voordat het mag worden uitgereden of afgevoerd wordt verkort tot 30 dagen. Bedrijven die niet besmet zijn kunnen hun mest straks direct afvoeren naar een industriële composteerder.

Naast de al aangekondigde versoepelingen, is er een aantal extra maatregelen dat versoepeld wordt. Zo wordt onder meer het algehele bezoekersverbod voor besmette bedrijven omgezet in een bezoekersverbod voor de stallen waar geiten of schapen worden gehouden. Voortaan moet er gevaccineerd worden tussen 1 januari en 1 augustus. De aanvoer van dieren van 3 maanden en ouder is alleen toegestaan als de dieren al gevaccineerd zijn. De extra voorwaarden die eerder verbonden zijn aan de uitzondering van het levenslange fokverbod voor lammeren die in de lammerperiode 2009/2010 zijn geboren, komen te vervallen.

Bron: Ministerie van EL&I

Uitbreidingsverbod
Volgens deskundigen draagt het landelijke uitbreidingsverbod, met het huidige vaccinatiebeleid, niet verder bij aan het verminderen van het risico op Q-koorts. Daarom wordt landelijke uitbreidingsverbod voor melkgeiten- en melkschapenbedrijven wordt ingetrokken.

Apart lammeren
De verplichting dat bedrijven met een publieksfunctie (bijvoorbeeld kinderboerderijen) drachtige dieren vier weken voor en twee weken na het lammeren gescheiden moeten houden van het publiek wordt versoepeld. Het afzonderen van drachtige dieren is straks alleen nog verplicht tijdens het moment van lammeren. In de communicatie en in de handhaving wordt extra aandacht besteed aan het belang van een goede hygiëne op kinderboerderijen en andere bedrijven met een publieksfunctie.

Kaart
De kaart met gebieden van 5 kilometer rondom besmette melkgeiten- en melkschapenbedrijven wordt vervangen door een kaart waarop alleen de bedrijfslocaties staan. Deze kaart staat op internet. Als een bedrijf besmet verklaard wordt, worden lokale bestuurders standaard geïnformeerd en komt er een bord bij het besmette bedrijf te staan.

Mestmaatregelen
Ook de mestmaatregelen worden voor besmette en niet-besmette bedrijven versoepeld. Het uitmestverbod tijdens de lammerperiode wordt ingetrokken en de periode dat bedrijven hun mest moeten opslaan voordat het mag worden uitgereden of afgevoerd wordt verkort tot 30 dagen. Bedrijven die niet besmet zijn kunnen hun mest straks direct afvoeren naar een industriële composteerder.

Bron: Ministerie van EL&I

Het aantal patiënten met acute Q-koorts neemt sinds 2010 af. Chronische Q-koorts is echter nog wel een bron van zorg. Weliswaar gaat het om minder patiënten (1,5 tot 2% van de mensen met acute Q-koorts ontwikkelt een chronische infectie), maar over deze variant is weinig bekend. Mogelijk dragen patiënten de bacterie lang bij zich. Niet uit te sluiten is dat de bacterie ook voorkomt in bloed of lichaamsmateriaal van patiënten die (nog) geen verschijnselen hebben van chronische Q-koorts.

De kans op overdracht van Q-koorts via bloedtransfusie in Nederland is hoogstwaarschijnlijk beperkt. Er zijn echter te weinig gegevens beschikbaar om te kunnen bepalen of het zinvol is bloeddonoren regionaal of landelijk te testen. Kosten en baten van zo’n test moeten eerst in beeld gebracht worden. De Gezondheidsraad adviseert in de analyse ook de consequenties van een eventuele nieuwe uitbraak van acute Q-koorts mee te nemen.

De kans dat besmetting met Q-koorts plaatsvindt via organen of andere lichaamsmaterialen verschilt. Als het risico laag is, zijn geen maatregelen nodig. Dan gaat het bijvoorbeeld om hoornvliezen en materialen die al voor de Q-koortsuitbraak in 2007 zijn afgenomen. Donoren van andere organen en materialen waarbij het risico op overdracht groter is, zouden wel getest moeten worden. De Gezondheidsraad adviseert dit landelijk te doen, om de internationale uitwisseling van organen niet te belemmeren. Overigens zal besmet materiaal soms toch gebruikt kunnen worden, bijvoorbeeld als orgaan- of stamceltransplantatie levensreddend is. In zo’n geval is het ook belangrijk te weten of er besmetting met Q-koorts is, omdat de arts dan antibiotica kan voorschrijven.

Verder adviseert de raad spermadonoren te testen als de spermadonor niet de partner is van de betrokken vrouw. Besmet sperma moet worden uitgesloten van donatie. Ook is een test op Q-koorts aan te raden als het sperma van de eigen partner na donatie wordt opgeslagen voor gebruik op een later moment. Testen van spermadonoren hoeft alleen te gebeuren bij donoren die afkomstig zijn uit het voormalige risicogebied voor Q-koorts.

Zie voor meer informatie het advies Q-koorts: risico van overdracht via bloed of ander lichaamsmateriaal op de site van de Gezondheidsraad.

Bron: Ge­zond­heids­raad

Q-koorts is een infectieziekte die kan worden overgedragen van dier op mens. De afgelopen jaren overleden achttien mensen door een uitbraak die in de regio Nijmegen-Den Bosch begon. Duizenden mensen raakten besmet.

Bij bedrijven die blijven weigeren zullen medewerkers van de nieuwe Voedsel- en Warenautoriteit de dieren inenten. De boer krijgt dan wel de rekening. Staatssecretaris Bleker heeft de boeren opnieuw gemaand om hun dieren te laten vaccineren.

De omvangrijke uitbraak van Q-koorts in 2010 was aanleiding voor de oprichting van dit Brabantse kennisnetwerk. Een vernieuwend initiatief dat gericht is op preventie en behandeling van zoönosen in samenwerkingsverband. Met talrijke initiatieven om patiënten en burgers te informeren.

Netwerk
Het netwerk bestaat uit: de eerste lijn (huisartsen), GGD Hart voor Brabant/GGD Brabant Zuidoost, microbiologen, dierenartsen, veterinaire epidemiologie, bedrijfsartsen, afdeling Eerstelijnsgeneeskunde UMC St Radboud, provincie Noord-Brabant en de Provinciale Raad Gezondheid.

Huisarts Alfons Olde Loohuis, verbonden aan de afdeling Eerstelijnsgeneeskunde UMC St Radboud, is een van de initiatiefnemers: `Door de rijksoverheid was al twee miljoen gestoken in onderzoek van de veterinaire tak. Voor de humane kant van de Q-koorts was tot vorig jaar nog weinig uitgetrokken. Daar zat nauwelijks evenwicht in’, aldus Olde Loohuis.

Koploperprijs
De Koploperprijs is ingesteld door de afdeling Eerstelijnsgeneeskunde. De prijs honoreert jaarlijks het meest innovatieve en inspirerende project in de regionale eerste lijn. De afdeling waardeert daarmee de echte vernieuwingen op het gebied van zorg en welzijn `in het veld’.

Het `winnend team’ met in het midden, Mariet Paes, voorzitter van het Brabants Kennisnetwerk Zoönosen. Uiterst links op de foto Alfons Olde Loohuis.

Bron: UMC St Radboud

Bijzondere situatie
Bij een van de twee nieuw besmette bedrijven is sprake van een bijzondere situatie. Het bedrijf heeft vorig jaar via het testen van individuele melkmonsters een aantal positieve dieren gevonden en deze afgevoerd. Nu blijken er op dit bedrijf opnieuw positieve dieren te zijn. De nVWA heeft beoordeeld of deze omstandigheid reden voor extra maatregelen zou moeten zijn. Het risico van het betreffende bedrijf wordtb echter niet groter geacht dan dat van andere nieuw besmette bedrijven. Er gelden de maatregelen die gebruikelijk zijn voor besmette bedrijven in de vorm van een bezoekersverbod, vervoersbeperkingen en strengere hygiënemaatregelen.

Geen link met opheffen fokverbod
Van de besmette bedrijven wordt jaarlijks ongeveer eenderde gecontroleerd op de geldende Q-koortsmaatregelen, steeds in combinatie met een controle op de juiste toepassing van de verplichte identificatie- en registratieregels. Daarnaast zijn houders die in december 2010 een ontheffing voor het levenslang fokverbod van lammeren hebben aangevraagd de afgelopen maanden allemaal gecontroleerd. De recent besmette bedrijven hebben geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid ontheffing aan te vragen van het levenslang fokverbod. Volgens Bleker is er dan ook geen verband tussen de versoepeling van het fokverbod en de nieuwe besmettingen. Hij wil daarom ook geen verplichting instellen om dieren individueel te testen om daar vervolgens een levenslang fokverbod aan te koppelen voor positief geteste dieren.

Omwonenden niet geïnformeerd
De omwonenden van de recent met Q-koorts besmette bedrijven zijn daar niet per brief over geïnformeerd, meldt Bleker. Omdat de nieuw besmette bedrijven naar alle waarschijnlijkheid tijdig gevaccineerd zijn vormen ze een zeer beperkt verhoogd risico voor de gezondheid van omwonenden. De lokale GGD-en zijn van de besmetting op de hoogte gebracht. Voor meer informatie kunnen omwonenden ook terecht bij de lokale GGD.

Bron: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Van de 96 bedrijven waar sinds 2009 Q-koorts werd vastgesteld zijn er inmiddels 31 weer vrij verklaard van de ziekte, omdat er in de tankmelk gedurende een jaar geen verhoogd gehalte aan bacteriën is gevonden. Een actuele lijst van besmette bedrijven en een kaart met een overzicht van de besmettingen is te vinden op de website van de nVWA.

Bron: nVWA

Het vaccin tegen Q-koorts is bestemd voor mensen die wonen in het meest door Q-koorts getroffen gebied en met specifieke hart- en vaataandoeningen. Zij lopen daarmee een groter risico op een ernstig verloop van de ziekte, na een besmetting met Q-koorts.

De aanmeldingen zijn laat op gang gekomen en de animo is hoger dan werd verwacht. Daarom worden patiënten nu ook op zaterdag gevaccineerd en zal Vaxinostic nog zeker tot medio april doorgaan met vaccineren. Met de uitbreiding van de capaciteit kunnen wekelijks 350 mensen worden uitgenodigd.

Meer informatie over de vaccinatie voor riscogroepen

Bron: RIVM

In 2010 werden in totaal 506 zieken gemeld. Van deze 506 werden er 398 in 2010 ziek. 108 personen hadden hun eerste ziektedag in 2009 of de jaren daarvoor en van enkele gevallen is niet bekend wanneer zij precies ziek werden. In 2009 bedroeg het aantal meldingen nog 2354.

Sterfgevallen
In 2011 is 1 sterfgeval gerelateerd aan Q-koorts gemeld bij het RIVM. De patiënt leed aan chronische Q-koorts en had daarnaast andere medische problemen.

In 2010 zijn 11 sterfgevallen gerelateerd aan Q-koorts gemeld bij het RIVM. Bij deze patiënten was sprake van chronische Q-koorts waarbij de infectie in voorgaande jaren was opgelopen. Bij de patiënten was tevens sprake van onderliggende medische problematiek.

Bron: RIVM

Sterfgevallen
In 2011 zijn geen sterfgevallen gerelateerd aan Q-koorts gemeld bij het RIVM.

In 2010 zijn 11 sterfgevallen gerelateerd aan Q-koorts gemeld bij het RIVM. Bij deze patiënten was sprake van chronische Q-koorts waarbij de infectie in voorgaande jaren was opgelopen. Bij de patiënten was tevens sprake van onderliggende medische problematiek.

Bron: RIVM

Bron: CDA

Veel vragen en weinig tijd. Dat geldt voor dit debat, maar ook voor de aanpak van Q-koorts. De Commissie Van Dijk, die ik dank voor en complimenteer met een helder rapport, laat zien dat hierdoor aan zowel veterinaire, humane als bestuurlijke zijde fouten zijn gemaakt. Gezien de trieste gevolgen voor mensen, dieren en de sector had de aanpak anders gemoeten en anders gekund. De SGP-fractie vindt dat de kabinetsreactie hier onvoldoende recht aan doet. Zeker gelet op de vaagheid van de getrokken lessen.

Belangrijke aanbevelingen betreffen het eerder betrekken en aanspreken van de sector, de integratie van de veterinaire en humane structuur, de doorzettingsmacht voor VWS en een meer onafhankelijke positie van de nVWA. Helaas stellen de bewindslieden zich terughoudend op. Dat vindt mijn fractie niet terecht. Zijn de bewindslieden bereid op korte termijn een update te geven van de in oktober ontvangen brief over het zoönosebeleid en hierin aan te geven welke stappen zij concreet gaan zetten?

LNV hechtte aan waterdicht wetenschappelijk bewijs in verband met te verwachten juridische toetsing van maatregelen. Daar zit zorg over aansprakelijkheid aan vast. Twee vragen. Zijn de bewindslieden ervan overtuigd dat juridisering geen belemmering vormt voor een adequate aanpak als dat nodig is? Zou het niet verstandig zijn, zeker nu VWS doorzettingsmacht krijgt, om bij dit ministerie ook de kosten te leggen van zoönosebestrijding als de humane kant in het geding is? Dan is een zuivere weging van proportionaliteit beter mogelijk.

Vroegtijdige signalering is cruciaal. De Commissie geeft aan dat het brononderzoek naar de uitbraak in Herpen niet goed is uitgevoerd, wat grote invloed heeft gehad op het verdere proces. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. In de Kabinetsreactie mist mijn fractie de rol van het RIVM. Ik krijg de indruk dat het RIVM Q-koorts voor 2008 als âgoed te genezenâ beschouwde en signalen van GD en GGD negeerde. In de brief staat dat GGD en VWA een samenwerkingsprotocol hebben opgesteld. Waar is de aanbevolen spilfunctie van het RIVM? Hoe gaat het centrale RIVM voldoende voeling houden met én de veterinaire praktijk én de regionale GGDâs?

De werkelijkheid met patiënten, diagnostiek en cijfers is snel vertekend.

1) Het was lang onduidelijk hoe acute Q-koorts vastgesteld moest worden. In 2008 en 2009 was het advies: meld liever te veel dan te weinig. In 2010 werden afspraken gemaakt. Kan het zijn dat de pieken in 2008 en 2009 vertekend waren?

2) De RIVM-cijfers betreffen zowel patiënten met mogelijk acute Q-koorts als patiënten met bevestigde acute Q-koorts. Een belangrijk verschil dat in de cijfers nÃet wordt gemaakt. Kan dat alsnog gebeuren?

De Commissie wijst op een twintigtal geitenhouders die via individueel testen bij een laboratorium in Frankrijk besmetverklaring en ruiming hebben weten te voorkomen. Waarom heeft het kabinet individueel testen helemaal afgehouden? Ik erken dat de discussie zich toentertijd richtte op individueel testen en ruimen als een niet 100% betrouwbaar alternatief voor collectieve ruiming en nÃet op individueel testen als extra stap in de gevoerde strategie. Dat was helaas buiten beeld. Het kabinet voorzag bij individueel testen logistieke problemen. Klopt het dat onze laboratoria de individuele monsters net als het Franse lab ook gewoon in één dag hadden kunnen testen? Waarom is deze route dan niet actief gesteund? De Commissie geeft aan dat de Franse route nadrukkelijk tegen de wet inging. Welke les trekt het kabinet?

Bron: SGP

Patiënten die daarvoor in aanmerking komen, kunnen in overleg met hun arts besluiten of ze zich willen laten vaccineren tegen de ziekte.

De bacterie die Q-koorts veroorzaakt, komt vrij bij miskramen van zieke geiten en schapen en verspreidt zich door de lucht. Q-koorts kan mensen langdurig en ernstig ziek maken. In Nederland zijn er al vijftien mens

Hoewel de Q-koorts epidemie in 2010 is afgenomen, kampen veel patiënten met een ernstige vermoeidheid. Niet duidelijk is waarom sommige patiënten wel ernstige of langdurige moeheid ontwikkelen na acute Q-koorts en andere niet. Ook is niet duidelijk welke behandeling het beste resultaat geeft. Infectiologen van het Radboud Q-koorts Expertisecentrum onderzoeken of bijzondere responsen van het immuunsysteem leiden tot langdurige moeheid. Zo wordt gekeken of de Q-koortsbacterie zich ergens nestelt en ook na langere tijd aanwezig blijft in het lichaam.

Tot op heden is er voor patiënten nog geen goede behandeling. Daarom focust het onderzoek zich ook op verschillende behandelmogelijkheden. Een groep deelnemers krijgt gedurende 24 weken cognitieve gedragstherapie. Deze therapie werpt goede vruchten af bij patiënten die door andere oorzaken kampen met chronische vermoeidheid. Een tweede groep wordt langdurig behandeld met antibiotica en een derde groep ontvangt geen gerichte therapie of antibiotica, maar krijgt een placebo.

In het onderzoek wordt samengewerkt met deskundigen van het Nijmeegs Kenniscentrum voor Chronische Vermoeidheid, onderdeel van het UMC St Radboud, met de GGD Nijmegen en GGD Hart voor Brabant.

Immuunsysteem

Naast onderzoek naar moeheid na Q-koorts subsidieert ZonMW, met een totaalbedrag van bijna 1 miljoen euro, drie andere Q-koorts onderzoeken van het UMC St Radboud. Zo bekijken wetenschappers welke factoren uit het immuunsysteem een rol spelen bij de afweer tegen Q-koorts en welke factoren bijdragen aan het ontstaan van complicaties of ernstige vormen van acute of chronische Q-koorts. Niet alleen het immuunsysteem van mensen wordt hierbij onderzocht, maar ook dat van geiten, de belangrijkste bron van Q-koorts in Nederland. Hoe de afweer tegen Q-koorts verloopt in mens en geit is onvoldoende bekend en vormt de basis voor het ontwikkelen van nieuwe opties om Q-koorts beter te herkennen en behandelen.

In deze onderzoeken wordt nauw samengewerkt met respectievelijk het Leids Universitair Medisch Centrum (immuunsysteem) en het Centraal Veterinair Instituut (geitenonderzoek).

Tot slot ontwikkelt en beoordeelt het UMC St Radboud een nieuwe bloedtest die Q-koorts kan aantonen. Onderzocht wordt of deze nieuwe test betrouwbaarder en eenvoudiger te gebruiken is dan de huidige bloed-  en huidtesten, die vaak moeilijk te interpreteren zijn. Vanaf januari 2011 kunnen risicogroepen in Nederland gevaccineerd worden tegen Q-koorts. Het vaccin mag echter alleen toegepast worden bij mensen die niet eerder Q-koorts hebben doorgemaakt. Omdat niet iedereen ziek wordt van een Q-koorts bacterie, maken sommige mensen de ziekte door zonder dit te merken. Het toedienen van een vaccin kan dan ernstige gevolgen hebben. Het is daarom essentieel om voorafgaand aan een vaccinatie op zo betrouwbaar mogelijke wijze te testen of iemand eerder Q-koorts heeft gehad.

Radboud Q-koorts Expertisecentrum
Al ruim twee jaar behandelen infectiologen van het UMC St Radboud mensen met chronische Q-koorts en mensen met langdurige klachten na Q-koorts. Deze kennis en ervaring zijn sinds 2010 gebundeld in het Radboud Q-koorts Expertisecentrum. Naast diagnostiek en behandeling richt het Expertisecentrum zich op wetenschappelijk onderzoek. Hierbij wordt nadrukkelijk samenwerking met ziekenhuizen en andere partners gezocht.

Q-koorts epidemie

Sinds 2007 is er sprake van een Q-koorts uitbraak in Nederland, die zich concentreert in de regio Brabant en Gelderland-Zuid. De ziekte is inmiddels bij zo’n 4000 mensen vastgesteld. Bij een zeer groot deel van de mensen verloopt de ziekte zonder al te veel problemen. Echter, een deel van de patiënten krijgt last van ernstige moeheid na Q-koorts. Daarnaast ontwikkelt een kleine groep patiënten, soms maanden tot jaren na het oplopen van een infectie, chronische Q-koorts. Dit laatste komt vooral voor bij mensen met afwijkingen aan hart of bloedvaten of een verminderde afweer.

Landbouwbelangen hebben lang de aanpak van de Q-koorts in de weg gestaan zo luidt de populaire conclusie die de meeste media trekken uit het rapport van de commissie Van Dijk, wat maandag werd gepresenteerd. De commissie zelf schrijft: ””VWS én LNV traden in reactie op de Q-koortsuitbraak te terughoudend op.” Beide ministeries dus, maar daar hebben de meeste media geen boodschap aan. Dat geldt evenzeer voor de conclusie van commissielid professor Speelman dat Q-koorts geen ernstige ziekte is en voor de opmerking van Van Dijk dat ”de medische deskundigen in mijn commissie mij hebben verzekerd dat de Q-koorts-doden zijn overleden met, maar niet aan Q-koorts.”

Brononderzoek niet goed
Op de vraag wat hem het meest is opgevallen bij zijn speurtocht naar de aanpak van de Q-koortsuitbraak, antwoordde voorzitter Gert van Dijk van de evaluatiecommissie: ”Het meest heeft mij verbaasd dat het brononderzoek niet goed is uitgevoerd. Daardoor is de vraag of het nu wel of niet door de geiten kwam heel lang boven de markt blijven hangen. Dat heeft een ongelooflijke invloed gehad op het verdere proces.”

De commissie signaleert in haar rapport dat de GGD Hart voor Brabant in wiens werkgebied de eerste humane Q-koortsopleving werd vastgesteld onvoldoende medewerking heeft gekregen om dat brononderzoek goed uit te voeren. Maar is dat wel zo en als het zo is wie is daar dan voor verantwoordelijk?

Daarvoor moeten we terug naar 2005 en 2006. In 2005 ontdekte de Gezondheidsdienst voor Dieren de Coxiella burnetii als veroorzaker een aantal abortusgolven op geitenbedrijven (twee in 2005 en één zelfs al in 2001). In 2006 signaleert de GD de Coxiella opnieuw op zes bedrijven, waarvan drie met abortusstormen. Daarnaast ontdekt de GD in 2006 dat er ook mensen ziek zijn geworden die op één van de bedrijven zijn geweest. Het gezin van de geitenhouder zelf is niet ziek geworden, maar wel familieleden die het bedrijf bezochten tijdens de abortusgolf. Bij die mensen is Q-koorts vastgesteld en de GGD en het ministerie van VWS zijn bij dit geval betrokken geweest, aldus het rapport.

Bezweken
”De betreffende huisarts vond het maar onzin toen wij erop aandrongen om deze mensen op Q-koorts te testen. ‘Het gaat wel over’, zei hij”, herinnert een medewerker van de Gezondheidsdienst voor Dieren zich. Hij stelt bovendien dat het om zieke mensen ging in relatie met drie geitenbedrijven, waaronder een grootmoeder die zelfs naderhand is bezweken, overigens zonder dat er op Q-koorts is gecontroleerd.

De GD meldt zowel in 2005 als in 2006 de bijzondere vondsten en begin 2006 wordt daarover met de GD vijf keer vergaderd ten kantore van het RIVM. Deze bijeenkomsten zijn -opmerkelijk genoeg- wel gedocumenteerd, maar worden niet vermeld in het rapport Van Dijk. Het RIVM was dus al in 2005 op de hoogte zijn van Q-koorts-problemen onder geiten geiten. In 2006 kwam daar nog bij dat de GD niet alleen opnieuw melding maakte van Coxiella-vondsten en abortusstormen op geitenbedrijven (in het zuiden des lands), maar meldt er dus ook nog gerelateerd humane gevallen bij.

Als er dan in 2007 in Herpen Q-koorts onder de dorpsbewoners wordt vastgesteld hoort GGD Hart voor Brabant brononderzoek te doen. De GGD kan daartoe bovendien een beroep doen op bijstand van het RIVM. Het RIVM reageert na de eerste zes meldingen dat ze het nog geen serieuze verheffing vindt, maar -zo zegt ook de commissie- men had toen de link moeten leggen met de meldingen van Q-koorts op geitenbedrijven met daaraan gekoppeld ook nog zieke mensen door de GD. De commissie verbindt daar echter vervolgens de conclusie aan dat GGD onvoldoende steun kreeg bij haar brononderzoek, maar niet dat juist het RIVM (onderdeel van het ministerie van VWS) steken heeft laten vallen.

Eén geitenbedrijf
Enige maanden later kan heel Nederland weten dat er Q-koorts is in Herpen en dat er gedacht wordt aan een relatie met geiten. En in Herpen bevindt zich één geitenbedrijf. Onduidelijk blijft dan ook waarom het brononderzoek niet goed is of kon worden uitgevoerd. Een medewerker van de GD herinnert zich dat hij al in juli een kaartje heeft gemaakt met het bedrijf en de eerste tien bevestigde humane Q-koortsgevallen, waaruit de link overduidelijk naar voren komt. Waarom GGD Hart voor Brabant die link na een eerste mislukte poging destijds niet alsnog kon leggen blijft onduidelijk. Zoals het ook onduidelijk blijft waarom het tot augustus 2009 heeft geduurd voordat de directeur van het CIb van het RIVM, Roel Coutinho, met nog niet gepubliceerd onderzoek komt waaruit blijkt dat bewoners binnen een straal van twee kilometer van een bron 31 keer meer kans hebben op infectie dan mensen binnen vijf kilometer.

De commissie Van Dijk signaleert wel dat in eerste instantie (2006) het ministerie van LNV de situatie veel ernstiger beoordeelde als VWS: ”VWA spreekt in deze periode over ‘ernstige infecties bij mensen’, terwijl het RIVM de nadruk legt op ‘goed te genezen’. Hoe het kan dat het leek alsof naderhand de perceptie juist andersom was, wordt ook niet duidelijk uit het rapport, maar wel is duidelijk dat het lang duurde voordat het RIVM overtuigd raakte van de ernst van de situatie en dat de GGD Hart voor Brabant het brononderzoek niet goed heeft uitgevoerd. Wanneer dat wel was gebeurd, hadden er twee jaar eerder maatregelen kunnen worden genomen.

Zieke mensen in 2005 en 2006
Herpen was overigens in 2007 weliswaar de eerste plaats waar een humane Q-koortsopleving aan het licht kwam, maar uit een recente studie (In search of hidden Q-fever outbreaks: linking syndromic hospital clusters to infected goat farms, april 2010) komt naar voren dat er voor Herpen al meerdere Q-koortsclusters onder de radar van de gezondheidszorg zijn doorgegaan. De dokters en ziekenhuizen testten niet op Q-koorts en het RIVM zocht er niet naar. Dit is des te opmerkelijker, omdat de Gezondheidsdienst voor Dieren niet alleen al in 2005 en 2006 Q-koortsuitbraken onder geiten rapporteerde, maar bovendien in 2006 zieke mensen in relatie tot die uitbraken meldde. En ook onder meer de GGD daarbij betrok.

Surveillance naar Q-koortsverschijnselen bij ziekenhuisopnames had vier clusters in 2007 (waaronder Herpen), één in 2006 en twee in 2005 aangetoond, waardoor humane Q-koorts-uitbraken tot twee jaar voor Herpen hadden kunnen worden gevonden, luidt de belangrijkste conclusie uit het hiervoor genoemde onderzoek.

Directeur Roel Coutinho van het CIb RIVM heeft het afgelopen jaar meerdere keren gezegd dat zijn instituut eerder op de hoogte moet worden gebracht van zoönotische ziekteproblemen in de veehouderij die ook gevolgen voor de mensen zouden kunnen hebben. Juist bij de Q-koorts is het RIVM zeer vroegtijdig gewaarschuwd, maar heeft daar vervolgens niks mee gedaan.

Vier jaar
Het RIVM had al meermalen over Q-koorts gepubliceerd, onder meer een artikel van de hand van de ‘ontdekker’ van Q-koorts in Nederland, Jan-Hendrik Richardus, die in 1985 promoveerde op Q-koorts. Onder de kop ‘Q-koorts in Nederland – alom onbekend’ waarschuwde hij in 1998: ”Deze ziekte sluimert voortdurend onder de oppervlakte en waakzaamheid blijft te allen tijde geboden.” Het RIVM zelf nam deze waarschuwing echter niet ter harte en verzaakte in 2005 en meer nog in 2006 te surveilleren naar Q-koorts. Daarmee had dus niet één jaar tijdwinst bij de aanpak van Q-koorts kunnen worden geboekt, zoals de commissie stelt, maar vier jaar.

De vraag of dat er toe had geleid dat de epidemie anders zou zijn verlopen kan wellicht niet met honderd procent zekerheid met ja worden beantwoord, maar er had in elk geval veel ziekteleed en ziekenhuisopnames voorkomen kunnen worden. Dan had namelijk de diagnose Q-koorts in veel gevallen eerder gesteld kunnen worden en de infectie direct adequaat behandeld kunnen worden. Want Q-koorts is zoals het RIVM in 2006 al zei ‘goed te genezen’, maar dan moet je wel snel de juiste diagnose stellen. En dat is dus jarenlang niet gebeurd.

Klaas Sjoerd Meekma

Na een acute Q-koorts infectie ontwikkelt 1-5% van de patiënten een chronische ziekte – zogenoemde chronische Q-koorts – die zich zelfs jaren later nog kan manifesteren. Het is moeilijk om in te schatten hoeveel patiënten deze complicatie zullen krijgen, ook omdat niet bekend is hoeveel personen Q-koorts hebben doorgemaakt.  Met name patiënten met hartklepafwijkingen of vaataandoeningen, patiënten met een verminderde afweer en zwangeren lopen verhoogd risico op deze ziekte. Bij patiënten met vaataandoeningen als een aneurysma of vaatprothese is chronische Q-koorts vaak een sluimerende ziekte. De sterfte aan deze ziekte, indien onbehandeld, is hoog. Bij het Jeroen Bosch Ziekenhuis is thans bij circa 40 patienten de ziekte aangetoond en zijn 40 patienten onder controle omdat zij mogelijk een verhoogd risico lopen.

Screening
Een acute Q-koorts infectie kan symptoomloos verlopen of niet als zodanig worden herkend. Daarom kan het voorkomen dat patiënten met vaataandoeningen ongemerkt risico lopen op het ontwikkelen van chronische Q-koorts. Om die reden wordt in de internationale medische literatuur geadviseerd om patiënten met vaataandoeningen woonachtig in een regio waar Q-koorts veel voorkomt/kwam te onderzoeken op Q-koorts. Dit soort onderzoek wordt een screening genoemd. Arts-microbioloog Peter Wever en vaatchirurg Olivier Koning zijn de initiatiefnemers van dit onderzoeksproject. De patiënten bij wie chronische Q-koorts wordt vastgesteld zullen worden behandeld en vervolgd. Op basis van de ervaringen die hierbij worden opgedaan, zal een behandelrichtlijn voor dit soort patiënten worden opgesteld.

Bloedonderzoek
Tevens heeft het Jeroen Bosch Ziekenhuis een ZonMW-subsidie gekregen om een groep goed omschreven patiënten die acute Q-koorts hebben doorgemaakt nader te bevragen en zonodig te onderzoeken op chronische Q-koorts. Arts-microbioloog Peter Schneeberger voert dit onderzoek uit in een samenwerkingsverband met arts-epidemioloog Wim van der Hoek van het  RIVM.  Op basis van resultaten van dit onderzoek kan de waarde worden bepaald van eenvoudig bloedonderzoek om patiënten met een verhoogd risico op chronische Q-koorts te identificeren.

(V.l.n.r.: M. Post, W. van de Donk en M. Paes - Foto Dhr. Post)

De ervaringen met Q-koorts in Brabant bieden staatssecretaris Henk Bleker (Landbouw) weinig tot geen nieuwe inzichten. “Het onderzoek in Brabant is vooral verkennend geweest, maar voor het nationale beleid heeft het onderzoek door de opzet, de omvang en de focus op Noord-Brabant maar beperkte waarde”, zo blijkt uit een artikel in het Brabants Dagblad. In antwoord op Kamervragen van GroenLinks reageert Bleker op het onderzoek van de Provinciale Raad voor Volksgezondheid (Prvmz). Op woensdag 29 september heeft de commissaris der koningin in Noord Brabant – W. van de Donk – het evaluatierapport rond de aanpak van Q-koorts in Noord-Brabant officieel in ontvangst genomen. Het rapport is uitgevoerd door Mirte Post. Zij is hierin begeleid vanuit de Radboud Universiteit, faculteit Biomedische Wetenschappen en door de PRVMZ. De in het rapport genoemde aanbevelingen werden positief ontvangen maar Bleker legt ze nu dus toch naast zich neer er komt nog wel een vervolgoverleg met PRVMZ en de commissaris over hoe de aanbevelingen in de praktijk te brengen.

Klik hier voor het rapport. Klik hier voor de begeleidende brief aan de CdK.
.

De onderzoekers zeggen dat Brabant niet voorbereid was op een een voor mensen besmettelijke ziekte bij vee. Er zou een Brabants draaiboek moeten komen voor als zoiets weer gebeurt. De onderzoekers zeggen ook dat als er in het begin strengere maatregelen waren genomen de ruiming van de geitenhouderijen niet nodig was geweest.

Volgens de onderzoekers werd Q-koorts door Den Haag te lang gezien als een regionaal probleem. GroenLinks heeft Kamervragen gesteld over het rapport. De in het rapport genoemde aanbevelingen werden positief ontvangen en er komt een vervolgoverleg met PRVMZ en de commissaris over hoe de aanbevelingen in de praktijk te brengen. Klik hier voor het rapport. Klik hier voor de begeleidende brief aan de CdK. Ook landelijk is er een onderzoek gaande naar de gang van zaken rond de Q-koorts-epidemie, maar dat wordt pas eind november verwacht.

Bron: PRVMZ

Op 21 juli jl. heeft minister Klink gemeld dat het RIVM, met alle relevante partners, een plan van aanpak formuleert voor het aanbieden van een humaan Q-koorts vaccin aan mensen met zeer specifieke harten vaatziekten, conform de aanbevelingen van de Gezondheidsraad. Zodra de ministers dit voorstel hebben ontvangen zal Klink de Kamer daarover opnieuw in kennis stellen.

Bron: LNV

In Australië zijn veel grote schapen- en geitenhouderijen, maar daar is geen sprake van zo’n enorme uitbraak van de Q-koorts als in Nederland. Q-koorts, een infectieziekte die van dieren kan overgaan op mensen, is in Nederland vooral afkomstig van besmette melkgeiten en melkschapen.

Bron: CVI

De Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit plaatst een waarschuwingsbord bij het bedrijf in Lunteren . Het adres en de locatie van het bedrijf worden ook bekendgemaakt op de website van de VWA .

Q-koorts
Q-koorts is een infectieziekte die van dieren kan overgaan op mensen. In Nederland zijn vooral besmette melkgeiten en melkschapen de bron van de ziekte bij mensen. De meeste besmettingen komen door het inademen van lucht waar de bacterie inzit. De bacterie komt vooral in de lucht als besmette en niet gevaccineerde geiten of schapen lammeren.

Maatregelen
In december 2009 hebben de ministers van LNV en VWS besloten dat alle drachtige dieren op besmette bedrijven moesten worden geruimd. Met deze eenmalige noodmaatregel is voorkomen dat er tijdens het lammerseizoen (februari tot en met mei) miljarden Q-koortsbacteriën in het milieu kwamen. Omdat het lammerseizoen inmiddels voorbij is, staan er op het bedrijf in Lunteren nu geen drachtige dieren meer. Van het ruimen van dieren is dus geen sprake meer.

Alle dieren op het bedrijf in Lunteren zijn tijdig en volledig gevaccineerd. Vaccinatie voorkomt dat dieren worden besmet. Als dieren toch besmet zijn zorgt vaccinatie ervoor dat er minder Q-koortsbacteriën worden uitgescheiden. Omdat alle dieren tijdig en volledig zijn gevaccineerd is het niet nodig de dieren op het besmette bedrijf een levenslang fokverbod te geven.

Op het besmette bedrijf worden wel andere maatregelen genomen. Het besmette bedrijf mag geen bezoekers ontvangen in de stal. Alleen mensen die vanwege hun beroep op het bedrijf langskomen, mogen in stallen van besmette bedrijven komen.

Blijf alert op verschijnselen Q-koorts
De Q-koortsbacterie zal nooit helemaal uit Nederland verdwijnen en de bacterie kan lang in het milieu overleven. Daarom kunnen er nog steeds mensen ziek worden. Mensen die wonen, werken of verblijven in een gebied waar Q-koorts voorkomt, wordt daarom geadviseerd om naar de huisarts te gaan als zij ziekteverschijnselen van Q-koorts, zoals koorts met hoofdpijn of hoesten, hebben. Dit geldt vooral voor hartpatiënten, mensen met een afweerstoornis en zwangere vrouwen.

Op de website www.qkoortsinnederland.nl vindt u meer informatie over Q-koorts. Voor vragen over volksgezondheid en Q-koorts kunt u bellen met uw plaatselijke GGD.